Türk mahkemelerinde dava açmak isteyen ya da icra takibi başlatan yabancı uyruklu kişiler, belirli koşullarda karşı tarafın olası yargılama giderlerini güvence altına almak amacıyla teminat yatırmak zorunda kalabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda “yabancılık teminatı” ya da “güvence” olarak düzenlenen bu yükümlülük, yabancı tarafların Türkiye’deki yargılamaya katılımında önemli bir pratik etkendir. Bu yazıda yabancılık teminatının ne olduğunu, ne zaman istendiğini ve muafiyet koşullarını ele aldık.
Yabancılık Teminatı Nedir?
Yabancılık teminatı; Türk mahkemelerinde davacı ya da iddia sahibi konumundaki yabancı uyruklu gerçek veya tüzel kişilerden, davanın karşı taraf aleyhine sonuçlandığı durumlarda yargılama giderleri ve avukat ücretlerinin karşılanabilmesi amacıyla istenen güvence bedelidir.
Bu teminatın temel işlevi, davalı tarafı korumaktır: davanın kaybedilmesi ya da usulsüz bulunması halinde yabancı davacı yargılama giderlerini ödemeden ülkesine dönebilirse, davalı alacağını tahsil edemez hale gelebilir. Teminat, bu riski azaltmayı hedefler.
Hangi Davalarda İstenir?
Yabancılık teminatı kural olarak Türk mahkemelerinde davacı ya da icra takibi başlatan konumundaki yabancılardan istenir. Uygulandığı başlıca durumlar:
- Yabancı gerçek kişilerin Türk mahkemelerinde açtığı hukuk davaları
- Yabancı şirketlerin Türkiye’de açtığı ticari davalar
- Yabancı alacaklıların başlattığı icra takipleri
Davalı konumundaki yabancıdan teminat istenemez; yükümlülük yalnızca dava açan ya da takip başlatan tarafla ilgilidir.
Muafiyet Koşulları
Yabancılık teminatı yükümlülüğü mutlak değildir; belirli koşulların varlığı halinde teminat aranmaz:
Karşılıklılık ilkesi: Davacının vatandaşı olduğu ülkede Türk vatandaşlarından yabancılık teminatı istenmiyorsa Türkiye’de de o ülke vatandaşlarından teminat istenemez. Bu muafiyetin uygulanabilmesi için karşılıklılık koşulunun somut olarak ortaya konulması gerekir.
Uluslararası anlaşmalar: Türkiye’nin taraf olduğu ikili ya da çok taraflı anlaşmalar kapsamında muafiyet tanınabilir.
Mahkeme takdiri: Belirli koşullarda mahkeme teminat yükümlülüğünü hafifletebilir ya da kaldırabilir.
Muafiyet iddiasının ispat yükü kural olarak bunu ileri süren tarafa aittir.
Teminat Miktarı ve Türü
Teminat miktarını mahkeme belirler. Bu değerlendirmede şunlar dikkate alınır:
- Davanın tahmini yargılama giderleri
- Avukatlık ücreti tarifesi
- Davanın niteliği ve büyüklüğü
Teminat genellikle nakit olarak mahkeme veznesine ya da belirtilen hesaba yatırılır. Mahkeme uygun gördüğü durumlarda banka teminat mektubu gibi alternatif güvence biçimlerini de kabul edebilir.
Teminatın İadesi
Teminat kesin olarak el konulan bir miktar değildir. Aşağıdaki durumlarda iade edilir:
- Dava davacı lehine sonuçlandığında
- Davalı yargılama giderlerinden feragat ettiğinde
- Dava düştüğünde ya da davacı davayı geri çektiğinde ve giderler ödendiğinde
Teminatın haksız olarak iade edilmemesi ya da fazla tutulması halinde idari itiraz ve yargı yollarına başvurulabilir.
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gerekenler
Teminat yatırılmazsa ne olur? Mahkeme teminat yatırılması için süre tanır; bu süre içinde teminat yatırılmazsa dava usulden reddedilebilir. Bu durum, dava hakkının pratikte kaybedilmesi anlamına gelebileceğinden teminat yükümlülüğü ciddiye alınmalıdır.
Muafiyet iddiasının belgelenmesi: Karşılıklılık ilkesine ya da uluslararası anlaşmaya dayanan muafiyet iddiasının resmi belgelerle mahkemeye kanıtlanması gerekir. Bu aşamada yabancı ülkenin hukuki durumunu gösteren belge ya da uzman görüşü sunmak gerekebilir.
Tüzel kişiler: Yabancı şirketler için teminat yükümlülüğü de söz konusu olabilir. Şirketin kayıtlı olduğu ülkedeki uygulamaya göre muafiyet değerlendirmesi yapılır.
Hukuki Destek Ne Zaman Gerekir?
- Türk mahkemelerinde dava açılmadan önce teminat yükümlülüğünün olup olmadığını tespit etmek için
- Karşılıklılık muafiyetinin uygulanıp uygulanamayacağının değerlendirilmesi için
- Mahkemenin belirlediği teminat miktarına itiraz edilecekse
- Teminatın iadesi konusunda anlaşmazlık çıktığında
Sonuç
Yabancılık teminatı, Türk yargısında yabancı davacıların karşılaştığı ve önceden bilinmesi gereken önemli bir usul engelidir. Muafiyet koşullarının araştırılması, teminat miktarına itiraz imkânlarının değerlendirilmesi ve iadenin zamanında talep edilmesi; bu alanda hak kayıplarını önlemenin temel adımlarıdır. Türk mahkemelerinde dava açmayı planlayan yabancı taraflar için yargılama öncesinde hukuki değerlendirme yaptırmak büyük önem taşır.
Sıkça Sorulan Sorular
Her yabancı davacıdan teminat istenir mi? Hayır. Davacının ülkesiyle Türkiye arasında karşılıklılık ilkesi geçerliyse ya da uluslararası bir anlaşma muafiyet tanıyorsa teminat aranmaz. Muafiyet koşullarının varlığı her somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.
Teminat miktarını kim belirler? Teminat miktarını mahkeme belirler. Davanın niteliği, tahmini yargılama giderleri ve avukatlık ücreti tarifesi bu belirlemede gözetilen başlıca unsurlardır. Miktara itiraz etmek mümkündür.
Davamı kazandım; teminat iade edilir mi? Evet. Dava lehine sonuçlandığında ya da davalı yargılama giderlerinden feragat ettiğinde teminatın iadesi talep edilebilir. İade için ilgili mahkemeye başvurulması gerekir.
Teminat yatırmazsam ne olur? Mahkeme teminat yatırılması için süre tanır. Bu süre içinde yükümlülük yerine getirilmezse dava usul hükümleri çerçevesinde reddedilebilir. Bu nedenle teminat yükümlülüğü dava başlamadan önce netleştirilmelidir.
Yabancı şirket de teminat yatırmak zorunda mı? Evet, yabancı tüzel kişiler de bu yükümlülüğe tabidir. Muafiyet koşulları, şirketin kayıtlı olduğu ülkenin Türk vatandaşlarına uyguladığı kurallara göre değerlendirilir.